Ea, errekatik itsasorainoko arkitektura

EAKO ARKITEKTURA

Argazkia edo testua handiagoa ikusteko, sakatu testua edo argazkiaren gainean. 

1746. Fogueración: «Otra (casa en la Puebla de Hea)…que sirve para sus Ayuntamientos».
1808. Natxituko Aktak: «En la sala de Aiuntamientos de esta Ante Ygª de Nachitua notoria en su Puebla de Hea».
1883. Ea Udalerria sortu, Bedarona, Natxitua eta Puebla de Hea elkartuta.
1888. Ark.: Casto de Zabala. Estilo Neoklasiko berantiarra.
Kalitatezkoa, proportzionatua, baina espazioak baltzintzatua.

San Juan Eliza
1520. urtea baino lehenagokoa. Ondoren, garai barrokoan eta hurrengoetan eraberritua.
1520an, Juan de Zubia armadoreak testamentuan. Bere hiletak egiteko «en la yglesia nueva de Santa María de Ihesus de Hea». Urrezko dukatu bat bidaltzen du «para la obra de la dicha yglesia».Eta «a San Juan de Hea 100 maravedis».

Jesus Eliza
1520 urtean, Juan Zubiakoaren testamentuan agertzen da.
1729an, Markinan kokatutako, frai Markos de Santa Teresa maisu frantziskotar arkitektoak, barroko estiloan eraberritu zuen.
Veracruzetik Kubako Santiagora egindako bidaian hildako Martin de Lariz Olaetaren ondarearekin finantzatzen dira lanak, «su patria Hea».ra itzultzeko asmoz. Juan Bernardo Villareal de Berrizek administratutako legatua. Zacatecaseko mihisea eta Guadalupeko Ama Birjinaren beste bat (galdua) eta zilarrezko urregintza erlijiosoa.

Ea erreka
Iruetan elkartutako hiru erreka: Albiz (Zarakondegi), Argin eta Ubillaga (Ulla)/Azketa. Gero, Goiketxe erreka batzen zaie.
Ea ibaiak hesi menditsua hautsi eta itsasora sartzen da, etxebizitzen antolaketa berezia baldintzatuz. Urbanizatzeko saiakera neoklasikoak.
Ibaia bizimoduaren zerbitzura dagoen elementu bizia: etxeetatik bertatik ibaira irteerak, ur-hornikuntza, lixiba, ur hondakinen eta hiltegiaren hondakin isurketak.
Eta ibaia elementu ludiko gisa, joan den mendeko 50eko hamarkadatik “ErrekaEguna” .

1883 Casto de Zavala arkitektoak egindako plano orokorra. Basobarritik Eako plazara urak ekartzeko obretarako

1871 / 1876 Eatik Hiru Gurutzetarako errepidea (Gardata) eraikitzeko behar diren lurren desjabetzea.
«…(el camino) da principio en la misma plaza de Ea, y derribando dos casas pasa el rio por medio de un nuevo puente al pórtico de la iglesia de Jesús y faldeando por las heredades de los caseríos de Zubialde y Urtubiaga…».

Etxeandieta,  eraitsia eta egungo neurrira murriztua. Zubibarri, errepidearen trazadura berriaren ondoren

Anduiza (1876) eta Labakoa, Ea- Hiru Gurutzeta (Gardata) errepidearen trazatu berriaren ondoren sortua.

XIX. mendearen bigarren erdiko etxe neoklasikoak Goikobidean. Neoklasizismoa: eraikuntzaren zorroztasuna, ordena geometrikoa, konposizio garbia, alferrikakoa ez dena,…

Kale Nagusia

Zaldubei
Behealdean, manposteria. Goian adreilu gorria, dirudienez Lapurditik ekarria, ohikoa gure kostaldeko etxeetan XIX. mendearen hasieran. Gorria baoetan, garaiko tipikoa.

Anikene. Etxe Neoklasikoa. XIX.mende bukaerakoa .

Urtubiaga etxea (1774) eta Abaitua etxea eraikuntza datazioko inskripzioekin eta gurutze hankadun irudiarekin. Abaitua, hiltegia eta harategia.

1907. Antonio Galdiz Idoiaga txaleta.
Arkit: Mario Camiña.
Berpizkundea.

Galdiz txaleta
Dorre aurreratua, dekorazio urria, moldurak eta kalatu modernistak nabarmentzen dira balkoietan. Sarrera, bi pilareko portada batetik. Alboetan, portxeraino igotzen diren eskailerak jaiotzen dira.

Etxe Aundi
1923 Castor Uriarte arkitektoaren eraberritzea. Kurtziortzu, Antzinako umilialekua, azulejoak, Bilboko Aman etxea.

1898. Eraikitzeko akordioa: “pared o muralla desde el estribo del puente hasta donde llegue el presupuesto”.
Pasealekua eta plaza berri bat sortu dira egungo frontoian. Aritza kalea, harea bertaraino iristen zelako du izena. Ekaitzetan, etxeetaraino iristen zen itsasoa.
1923. Frontoia. Ark.: Castor Uriarte
1976. Longa etxea, Nikola Madariaga arkitektoaren erreforma.

1863. Kortazar etxea. Neoklasikoa.

1896. Juan Larrearen pintura. Eako lehen irudi ezaguna. Anton Galdiz Arriagak emandako irudia

1907. Pasabidea. Luis Camiña ingeniariarena, Mario Camiña arkitektoaren anaia.
«Puente peatón que desde la plaza que sita en la margen izquierda del rio en dirección al mar…va a empalmar en la otra parte y calle de la margen derecha, en el punto donde pasan actualmente por una rampa bajando al referido río y suben por una escalera de piedra a la parte oeste.»
«Pasarela o puente de hierro sobre machones en el rio de Ea»
Burdinazko zeharkako habeak. Zurezko taula, baranda eta eskudela. Hormigoizko estribuak eta zutabeak.
1969. Itsasoak eraitsia.

1790. Eskabetxeria. Eako ontziek arrantzatutako bisigua eta atuna.
1851. Eskabetxeria konpondu beharra, «…se encuentra sin destino alguno”.
1860. Eskabetxeria zaharreko Eskoletako arkupetan garia jotzeko lizitazioa.
1864. Eskolen berrosaketa «en la casa llamada escabecheria».
1880. «Necesidad de reparación de la escabecheria o cárcel y del servicio de la escuela» (eskolaren ondoko eraikin txikian kokatua).

1894. Egin gabeko portu berriaren proiektua.
1900. Moila barri.

1896. Juan Larrea margolaria. Portuaren lehen irudi ezaguna. Anton Galdiz Arriagak emandako irudia.

Arg.:Gorka Gabiña Iribar

Beletxe
1807tik aurrera, dokumentazioan hainbat izen agertzen dira:
«Casa velamen, Casa donde se secan las velas, Casa donde se custodia el velamen y las jarcias del Puerto, Casa del muelle, Tejavana del muelle, Belaeche, Velaeche, Casa de velas, Mollaco Echevarri,…»

1972. Kosallu. Carlos Landeta.
Ark.: Ricardo Beascoa

Ea Bedarona errepidea

1903. Ea Bedarona errepidea

XVI. mendea. Gortina-arkua duen leiho bat. Kalebarria.

Sagarbarri
Neoklasikoa. Belen kalea.

Puerto Uribe familiaren Portuko maiorazkoaren etxea.

Del Puerto etxea eta baratzea, Portusolo. Del Puerto Uribe familiaren Portuko maiorazkoaren etxea. Catalina del Puerto Uribek eta Juan de Aranzibia senarrak Urtubiagako burdinola berria berregin zuten 1725ean, Joseph de Larizolaeta beste jabekidearekin batera. XX. mendearen erdialdean, bere baratzean, Portusolon, beste portu batzuetatik ekarritako arraindun antxobetegia zegoen.

ESKABETXERIA

Etxeak euskal baserriaren berrinterpretazio gisa.
1967 Varela. Ark. Juan Madariaga
1976 Longa. Ark. Nikola Madariaga

1969 Loradi, Eskola eta Apaizetxea.
Ark. Juan eta Nikola Madariaga

1951. Lagun Etxea
Ark.: Castor Uriarte

1790 Eako Taberna Barria.
Seguruen Bedaronako Udala, Ean. «Esta casa hyzo la anteiglesia de Bedarona. año 1790.»

1930 Bidegane. Neobaskoa.
Ark.: Castor Uriarte

Intsueta

1944. Santiñe

Gure Ametsa

Ibaigane

1908. Visitacion (Egurrolanekua). Juan Egurrola Zarakondegi.
Egilea: Juan Antonio Arguinzoniz.

Barandaren xehetasuna

1912. Eguzki Jaia txaleta, Apikale. José Antonio Galdiz Mendiola.
Ark.: Mario Camiña Beraza.
Vienako modernismoaren berrirakurketa pertsonala.

Elementu nabarmenak:
«Hierros de cubiertas, balcones y hastiales, que obedecían a un diseño de elegantes líneas geométricas. El edificio construido es un volumen de recias formas que se anima con los hastiales de acentuada verticalidad y los balcones de acusados vuelos.
La ornamentación se limita a los recuadros repetidos, el intenso cromatismo y los motivos florales de los piñones. El programa presenta una disposición que no es habitual en los programas residenciales bizkainos…

Se organiza en tres niveles:
Sótano con cocina e instalaciones comunes, planta baja que integra en alas distintas dos ámbitos, uno con dos dormitorios, baño y retrete y el otro con vestíbulo, comedor y salón, y piso primero con cinco dormitorios, baño y retrete».
(Gorka Pérez de la Peña Oleaga).

1912. Zubialde (sic) errekaren gainean zubi bat eraikitzea.
Ark.: Victoriano Echevarria.

1912. Zubialde errekaren gaineko zubia.
Ark.: Victoriano Echevarria.

1926 / 1927. Santa Maria de Jesusen hilerria handitzeko proiektua.  
Ark.: Castor Uriarte.

1962. Natxituko frontoia.
Ark.: Rufino Basáñez Billelabeitia.
Dokomomo Iberikoa Fundazioaren aitorpena.